اسناد خزانه اسلامی که در بازار سرمایه ایران بیشتر با نام «اخزا» شناخته می‌شوند، یکی از مهم‌ترین ابزارهای بازار بدهی کشور هستند. این اوراق معمولاً برای تسویه بدهی‌های دولت یا تأمین مالی منتشر می‌شوند و به‌دلیل ساختار بدون پرداخت سود دوره‌ای، شیوه قیمت‌گذاری و محاسبه بازده آن‌ها با بسیاری از اوراق کوپن‌دار تفاوت دارد.
اگر با مفهوم کلی اوراق بدهی آشنا نیستید، ابتدا مقاله بازار اوراق بدهی چیست؟ را مطالعه کنید. در این مطلب تمرکز به‌طور مشخص بر اخزا، سازوکار آن در ایران، نحوه معامله و کاربرد آن برای سرمایه‌گذار است.
اسناد خزانه اسلامی چیست
اخزا نوعی اوراق بدهی دولتی است که معمولاً بدون پرداخت سود دوره‌ای منتشر می‌شود. سرمایه‌گذار این اوراق را در بازار با قیمتی کمتر یا بیشتر از ارزش اسمی خریداری می‌کند و در سررسید، در صورت ایفای تعهدات، مبلغ اسمی اوراق را دریافت می‌کند.
بنابراین بازده اصلی سرمایه‌گذار از اختلاف میان قیمت خرید و مبلغ دریافتی در سررسید ایجاد می‌شود. هرچه قیمت خرید پایین‌تر باشد و زمان باقی‌مانده تا سررسید کوتاه‌تر، بازده سالانه بالاتر خواهد بود؛ البته این رابطه باید با فرمول بازده مؤثر و تعداد روزهای باقی‌مانده سنجیده شود.
چرا دولت اخزا منتشر می‌کند
دولت ممکن است برای پرداخت بدهی پیمانکاران، تأمین مالی بخشی از هزینه‌های بودجه یا مدیریت جریان نقدی، اوراق منتشر کند. به‌جای پرداخت نقدی فوری، طلبکار اوراقی دریافت می‌کند که در تاریخ مشخصی قابل تسویه است.
طلبکار می‌تواند اوراق را تا سررسید نگه دارد یا در بازار سرمایه بفروشد. این قابلیت معامله باعث می‌شود طلب دولت به یک دارایی مالی قابل انتقال تبدیل شود.
تفاوت اخزا با اوراق سوددار
در بسیاری از اوراق بدهی، سرمایه‌گذار در طول دوره پرداخت‌های منظم دریافت می‌کند. اخزا معمولاً چنین پرداخت دوره‌ای ندارد و بازده آن از تفاوت قیمت خرید با مبلغ سررسید حاصل می‌شود.
| ویژگی | اخزا | اوراق کوپن‌دار |
|---|---|---|
| پرداخت دوره‌ای | معمولاً ندارد | معمولاً دارد |
| منبع اصلی بازده | اختلاف قیمت خرید و ارزش سررسید | پرداخت دوره‌ای + تغییر قیمت |
| محاسبه بازده | بر پایه قیمت و زمان تا سررسید | بر پایه جریان‌های نقدی متعدد |
| حساسیت به نرخ بازار | وجود دارد | وجود دارد |
ارزش اسمی و قیمت بازار اخزا
ارزش اسمی مبلغی است که در سررسید مبنای بازپرداخت قرار می‌گیرد. قیمت بازار عددی است که اوراق در همان لحظه در بورس یا فرابورس با آن معامله می‌شود. این دو عدد لزوماً برابر نیستند.
اگر سرمایه‌گذاران برای نگهداری اوراق بازده بیشتری بخواهند، قیمت بازار کاهش پیدا می‌کند. اگر نرخ بازده مورد انتظار بازار کاهش یابد، قیمت اخزا افزایش پیدا می‌کند.
چرا قیمت اخزا با نرخ سود رابطه معکوس دارد
فرض کنید یک اخزا در سررسید مبلغ مشخصی پرداخت می‌کند. اگر نرخ‌های بدون ریسک بازار افزایش پیدا کنند، سرمایه‌گذار حاضر نیست همان قیمت قبلی را برای اوراقی با بازده کمتر بپردازد. بنابراین قیمت باید کاهش پیدا کند تا بازده آن با شرایط جدید بازار هماهنگ شود.
در جهت مخالف، اگر نرخ‌های بازار پایین بیایند، همان پرداخت ثابت آینده ارزش بیشتری پیدا می‌کند و قیمت اوراق می‌تواند رشد کند.
بازده تا سررسید اخزا
بازده تا سررسید نشان می‌دهد اگر سرمایه‌گذار اوراق را در قیمت فعلی بخرد و تا سررسید نگه دارد، با فرض انجام تعهدات ناشر چه نرخ بازدهی خواهد داشت.
در اخزا چون پرداخت دوره‌ای وجود ندارد، محاسبه از اوراق کوپن‌دار ساده‌تر است، اما تفاوت میان بازده ساده، بازده سالانه و بازده مؤثر همچنان مهم است.
مثال ساده محاسبه بازده
فرض کنید اوراقی در سررسید ۱۰۰ واحد پرداخت می‌کند و اکنون با قیمت ۹۰ واحد معامله می‌شود. سرمایه‌گذار در صورت نگهداری تا سررسید ۱۰ واحد سود اسمی خواهد داشت.
اما برای مقایسه این بازده با سپرده یا صندوق درآمد ثابت باید بدانیم چند روز تا سررسید باقی مانده است. سود ۱۰ واحد در سه ماه با همان سود در یک سال، نرخ بازده کاملاً متفاوتی ایجاد می‌کند.
بازده ساده و بازده مؤثر
یکی از اشتباهات رایج این است که فقط درصد اختلاف قیمت خرید و ارزش اسمی محاسبه شود و زمان نادیده گرفته شود. برای مقایسه حرفه‌ای، بازده باید سالانه شود.
همچنین اگر هدف مقایسه با ابزارهایی باشد که سود مرکب دارند، استفاده از بازده مؤثر سالانه تصویر دقیق‌تری ارائه می‌دهد.
سررسید اخزا چه اهمیتی دارد
هرچه زمان باقی‌مانده تا سررسید بیشتر باشد، قیمت اوراق در برابر تغییر نرخ سود حساس‌تر است. اوراق کوتاه‌مدت معمولاً نوسان قیمتی کمتری نسبت به سررسیدهای بلندتر دارند.
سرمایه‌گذاری که احتمال می‌دهد قبل از سررسید به پول نیاز داشته باشد باید این نوسان و نقدشوندگی بازار را در نظر بگیرد.
نقدشوندگی اخزا
اخزا از اوراق شناخته‌شده بازار بدهی ایران است و بسیاری از نمادهای آن حجم معاملات مناسبی دارند، اما نقدشوندگی میان همه سررسیدها یکسان نیست.
پیش از خرید بهتر است حجم معاملات، فاصله قیمت خرید و فروش، عمق سفارش‌ها و تعداد معاملات بررسی شود.
چگونه اخزا بخریم
برای خرید اخزا معمولاً همان زیرساختی استفاده می‌شود که برای خرید سهام در بازار سرمایه استفاده می‌شود. سرمایه‌گذار باید کد بورسی و دسترسی معاملاتی فعال داشته باشد و نماد موردنظر را از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری خریداری کند.
نمادهای اخزا معمولاً با عنوان مشخص و اطلاعات سررسید در سامانه‌های بازار قابل مشاهده‌اند. پیش از ثبت سفارش باید تاریخ سررسید، قیمت، بازده و شرایط نماد بررسی شود.
اطلاعاتی که قبل از خرید باید بررسی شود
- تاریخ سررسید
- قیمت بازار
- بازده تا سررسید
- حجم و ارزش معاملات
- فاصله بهترین قیمت خرید و فروش
- زمان موردنیاز شما برای نقدشوندگی
فروش اخزا قبل از سررسید
سرمایه‌گذار مجبور نیست اخزا را تا سررسید نگه دارد. در صورت وجود خریدار می‌تواند آن را در بازار بفروشد.
اما قیمت فروش تضمین‌شده نیست. اگر نرخ‌های بازار افزایش یافته باشند، ممکن است قیمت اخزا نسبت به زمان خرید کاهش پیدا کند و سرمایه‌گذار در فروش زودتر از موعد زیان قیمتی داشته باشد.
تسویه در سررسید
در سررسید، طبق سازوکار تعیین‌شده اوراق، مبلغ مربوط به بازپرداخت به دارندگان نهایی پرداخت می‌شود. فرآیند اجرایی می‌تواند بر اساس مقررات و زیرساخت‌های بازار سرمایه تغییر کند.
در زمان نگارش این مطلب، سرمایه‌گذار بهتر است جزئیات تسویه هر نماد را از اطلاعیه‌های رسمی همان اوراق و شرکت سپرده‌گذاری مرکزی بررسی کند، زیرا رویه‌های اجرایی ممکن است در طول زمان تغییر کنند.
ریسک اعتباری اخزا
اخزا تعهد دولت محسوب می‌شود و به همین دلیل معمولاً در مقایسه با اوراق شرکتی ریسک اعتباری پایین‌تری برای آن در نظر گرفته می‌شود. با این حال «ریسک پایین‌تر» با «بدون ریسک بودن» یکسان نیست.
سرمایه‌گذار باید علاوه بر ریسک اعتباری، ریسک تورم، نرخ بهره و نقدشوندگی را نیز در نظر بگیرد.
ریسک تورم
ممکن است سرمایه‌گذار تا سررسید بازده اسمی مثبتی دریافت کند اما اگر تورم از بازده اوراق بیشتر باشد، قدرت خرید سرمایه کاهش یابد.
بنابراین بازده واقعی، یعنی بازده پس از اثر تورم، برای تصمیم‌گیری بلندمدت اهمیت زیادی دارد.
ریسک نرخ بهره
اگر بعد از خرید اخزا نرخ‌های بازار بالا بروند، قیمت اوراق موجود کاهش پیدا می‌کند. این موضوع برای کسی که تا سررسید نگه می‌دارد اثر قیمتی موقتی دارد، اما برای کسی که مجبور به فروش زودتر است می‌تواند زیان واقعی ایجاد کند.
اخزا و نرخ سود بدون ریسک
بازده اخزا به‌دلیل دولتی بودن اوراق یکی از مهم‌ترین مراجع برای برآورد نرخ سود بدون ریسک در اقتصاد ایران است. تحلیلگران بازار سهام از این نرخ در ارزش‌گذاری شرکت‌ها و مقایسه جذابیت دارایی‌ها استفاده می‌کنند.
برای آشنایی عمیق‌تر، مقاله نرخ سود بدون ریسک در ایران را مطالعه کنید.
اخزا و بورس سهام
وقتی بازده اخزا افزایش پیدا می‌کند، سرمایه‌گذار می‌تواند بازده بیشتری از ابزار کم‌ریسک‌تر دریافت کند. این موضوع نرخ تنزیل مورد استفاده در ارزش‌گذاری سهام را بالا می‌برد و می‌تواند فشار منفی بر ارزش‌گذاری بورس ایجاد کند.
در مقابل کاهش بازده اوراق می‌تواند جذابیت نسبی دارایی‌های پرریسک‌تر را افزایش دهد.
اخزا یا سپرده بانکی
هر دو ابزار در گروه سرمایه‌گذاری‌های کم‌ریسک‌تر قرار می‌گیرند، اما تفاوت مهمی دارند. اخزا قیمت بازار دارد و ممکن است قبل از سررسید نوسان کند. سپرده بانکی معمولاً بازده قراردادی مشخص و قواعد برداشت خاص خود را دارد.
برای مقایسه باید بازده مؤثر، نقدشوندگی، افق زمانی و مقررات برداشت بررسی شود.
اخزا یا صندوق درآمد ثابت
خرید اخزا کنترل مستقیم روی سررسید و نرخ بازده ایجاد می‌کند. صندوق درآمد ثابت مدیریت را ساده‌تر و تنوع را بیشتر می‌کند.
سرمایه‌گذاری مستقیم برای فردی مناسب‌تر است که محاسبه بازده و مدیریت سررسید را می‌شناسد. صندوق برای فردی که مدیریت ساده‌تر می‌خواهد می‌تواند گزینه مناسب‌تری باشد.
استراتژی نردبان با اخزا
سرمایه‌گذار می‌تواند سرمایه را میان چند سررسید مختلف تقسیم کند. برای مثال بخشی در سررسید کوتاه، بخشی میان‌مدت و بخشی بلندتر قرار گیرد.
با سررسید شدن هر بخش، منابع می‌تواند با نرخ‌های جدید دوباره سرمایه‌گذاری شود. این روش ریسک تمرکز در یک تاریخ و یک نرخ را کاهش می‌دهد.
اشتباهات رایج سرمایه‌گذاران
- مقایسه قیمت دو اخزا بدون توجه به زمان سررسید
- تمرکز فقط بر بازده اسمی و نادیده گرفتن تورم
- فرض اینکه قیمت اوراق تا سررسید همیشه ثابت است
- خرید بدون بررسی نقدشوندگی
- مقایسه بازده ساده با سود مؤثر صندوق یا سپرده
چک‌لیست انتخاب اخزا
| معیار | سؤال مهم |
|---|---|
| سررسید | آیا با نیاز نقدینگی من هماهنگ است؟ |
| بازده | بازده مؤثر سالانه چقدر است؟ |
| نقدشوندگی | حجم معامله و فاصله خرید و فروش مناسب است؟ |
| تورم | بازده واقعی احتمالی چقدر است؟ |
| نرخ بازار | در صورت افزایش نرخ سود چه اتفاقی برای قیمت می‌افتد؟ |
جمع‌بندی
اخزا یکی از مهم‌ترین ابزارهای بازار بدهی ایران است. بازده آن از اختلاف قیمت خرید با مبلغ دریافتی در سررسید شکل می‌گیرد و قیمت آن به نرخ سود بازار، زمان تا سررسید و عرضه و تقاضا وابسته است.
برای سرمایه‌گذاری موفق در اخزا، فقط دیدن یک عدد بازده کافی نیست. باید سررسید، بازده مؤثر، نقدشوندگی، تورم و احتمال فروش زودتر از موعد را هم‌زمان بررسی کرد.
سؤالات متداول
اخزا سود دوره‌ای پرداخت می‌کند؟
معمولاً خیر؛ بازده اصلی از اختلاف قیمت خرید و مبلغ سررسید حاصل می‌شود.
آیا می‌توان اخزا را قبل از سررسید فروخت؟
بله، در صورت وجود بازار و خریدار؛ اما قیمت فروش ممکن است بالاتر یا پایین‌تر از قیمت خرید باشد.
اخزا برای چه سرمایه‌گذاری مناسب است؟
برای سرمایه‌گذاری که افق زمانی مشخص، نیاز به ریسک کمتر و توانایی مقایسه بازده و سررسید دارد.
