در بازار سرمایه ایران نام «بورس» و «فرابورس» را زیاد می‌شنویم. بسیاری از سرمایه‌گذاران تازه‌کار تصور می‌کنند فرابورس بازاری کاملاً جدا از بورس یا بازاری غیررسمی است، در حالی که هر دو زیرمجموعه بازار رسمی سرمایه هستند و معاملات آن‌ها در چارچوب قوانین و مقررات مشخص انجام می‌شود.
تفاوت اصلی بورس و فرابورس بیشتر به شرایط پذیرش شرکت‌ها، ساختار بازارها و ویژگی ناشران مربوط می‌شود. برای سرمایه‌گذار نیز مهم است بداند حضور یک شرکت در بورس یا فرابورس به‌تنهایی نشان‌دهنده خوب یا بد بودن آن نیست.
اگر با ساختار کلی بازار سرمایه آشنا نیستید، ابتدا راهنمای بازار بورس چیست را مطالعه کنید. در ادامه تفاوت بورس و فرابورس را از جنبه‌های عملی بررسی می‌کنیم.
بورس چیست؟
بورس اوراق بهادار بازاری رسمی و سازمان‌یافته است که شرکت‌های پذیرفته‌شده در آن باید مجموعه‌ای از شرایط و الزامات مشخص را رعایت کنند. سهام شرکت‌ها پس از پذیرش در بازار، از طریق سامانه‌های معاملاتی خرید و فروش می‌شود.
شرکت‌های بورسی موظف‌اند اطلاعات مالی و رویدادهای بااهمیت خود را مطابق مقررات منتشر کنند. این شفافیت به سرمایه‌گذاران کمک می‌کند برای ارزیابی شرکت به اطلاعات منظم‌تری دسترسی داشته باشند.
بورس خود شامل بخش‌ها و تابلوهای مختلفی است و شرایط حضور شرکت‌ها در آن‌ها یکسان نیست. اندازه شرکت، سابقه فعالیت، میزان سرمایه، سهام شناور و وضعیت مالی می‌تواند در جایگاه پذیرش شرکت اثرگذار باشد.
فرابورس چیست؟
فرابورس نیز یک بازار رسمی برای معامله اوراق بهادار و تأمین مالی است، اما ساختار آن انعطاف بیشتری برای پذیرش شرکت‌ها و ابزارهای مالی مختلف دارد.
بعضی شرکت‌هایی که هنوز شرایط ورود به بورس را ندارند ممکن است امکان پذیرش در یکی از بازارهای فرابورس را داشته باشند. علاوه بر سهام، انواع دیگری از اوراق و ابزارهای مالی نیز در فرابورس معامله می‌شوند.
بنابراین واژه «فرابورس» نباید با بازار غیرقانونی یا خارج از نظارت اشتباه گرفته شود. معاملات این بازار نیز رسمی و تحت چارچوب بازار سرمایه انجام می‌شوند.
مهم‌ترین تفاوت بورس و فرابورس
یکی از تفاوت‌های اصلی به شرایط پذیرش برمی‌گردد. معمولاً شرکت‌هایی که وارد بورس می‌شوند باید معیارهای سخت‌گیرانه‌تری از نظر اندازه، سابقه، ساختار مالی و برخی الزامات دیگر داشته باشند.
فرابورس برای شرکت‌ها و ابزارهایی که ممکن است با شرایط متفاوتی فعالیت کنند بازارهای متنوع‌تری فراهم کرده است. به همین دلیل می‌توان شرکت‌هایی با اندازه و سابقه متفاوت را در بازارهای فرابورس مشاهده کرد.
این تفاوت به معنای آن نیست که تمام شرکت‌های بورسی کم‌ریسک و تمام شرکت‌های فرابورسی پرریسک هستند. کیفیت هر شرکت باید جداگانه بررسی شود.
آیا شرکت فرابورسی ریسک بیشتری دارد؟
گاهی گفته می‌شود شرکت‌های فرابورسی ریسک بیشتری دارند. این جمله اگر بدون توضیح بیان شود می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
برخی شرکت‌های کوچک‌تر یا شرکت‌هایی که سابقه کوتاه‌تری دارند ممکن است در فرابورس حضور داشته باشند و طبیعتاً اندازه کوچک یا سابقه محدود می‌تواند ریسک‌های خاصی ایجاد کند. با این حال، شرکت‌های بزرگ و شناخته‌شده نیز در فرابورس حضور دارند.
ریسک واقعی یک سهم به عواملی مانند سودآوری، بدهی، جریان نقدی، کیفیت مدیریت، صنعت، نقدشوندگی و قیمت خرید بستگی دارد. محل پذیرش شرکت فقط یکی از اطلاعاتی است که باید در کنار سایر عوامل بررسی شود.
شفافیت اطلاعات در بورس و فرابورس
شرکت‌های حاضر در هر دو بازار موظف به انتشار اطلاعات مالی و گزارش‌های بااهمیت هستند. سرمایه‌گذار می‌تواند اطلاعات رسمی شرکت‌ها را از سامانه‌های اطلاع‌رسانی بازار سرمایه بررسی کند.
با این حال، نوع بازار و سطح پذیرش شرکت می‌تواند با میزان الزامات و شرایط گزارش‌دهی مرتبط باشد. به همین دلیل هنگام تحلیل هر شرکت بهتر است علاوه بر صورت‌های مالی، وضعیت پذیرش و مقررات بازار مربوطه نیز در نظر گرفته شود.
تفاوت نقدشوندگی
نقدشوندگی یعنی اینکه یک دارایی تا چه اندازه سریع و با هزینه کم قابل خرید و فروش باشد. نقدشوندگی سهام فقط به بورسی یا فرابورسی بودن آن وابسته نیست.
برخی شرکت‌های بزرگ بورسی معاملات بسیار پرحجمی دارند، اما بعضی نمادهای بورسی ممکن است معاملات محدودی داشته باشند. در فرابورس نیز نمادهایی وجود دارند که نقدشوندگی بالایی دارند.
حجم معاملات، تعداد سهامداران، سهام شناور، اندازه شرکت و شرایط بازار از عواملی هستند که بر نقدشوندگی اثر می‌گذارند.
تفاوت دامنه فعالیت بازارها
بورس بیشتر با سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده شناخته می‌شود، اما فرابورس علاوه بر سهام، نقش مهمی در معامله انواع اوراق مالی و توسعه ابزارهای تأمین مالی دارد.
این تنوع باعث شده فرابورس فقط محلی برای شرکت‌های کوچک‌تر نباشد. بخش قابل‌توجهی از ابزارهای بدهی، صندوق‌ها و سایر اوراق نیز می‌توانند در ساختار فرابورس مورد معامله قرار گیرند.
آیا نحوه خرید سهام بورسی و فرابورسی متفاوت است؟
برای سرمایه‌گذار عادی، فرایند خرید و فروش بسیاری از سهام بورسی و فرابورسی مشابه است. سرمایه‌گذار از طریق سامانه معاملات آنلاین کارگزاری سفارش خود را ثبت می‌کند و معامله بر اساس سازوکار بازار انجام می‌شود.
بنابراین معمولاً لازم نیست برای خرید سهام فرابورسی حساب معاملاتی جداگانه‌ای باز کنید. همان کد بورسی و حساب کارگزاری برای دسترسی به بازارهای قابل معامله استفاده می‌شود.
البته برخی ابزارها یا بازارهای خاص ممکن است شرایط دسترسی متفاوتی داشته باشند و سرمایه‌گذار باید مقررات همان ابزار را بررسی کند.
آیا فرابورس برای شرکت‌های ضعیف است؟
خیر. این یکی از برداشت‌های نادرست رایج است. قرار گرفتن یک شرکت در فرابورس به‌تنهایی نشانه ضعف آن نیست.
بازار پذیرش شرکت فقط بخشی از اطلاعات است. ممکن است یک شرکت فرابورسی از نظر سودآوری، مدیریت و وضعیت مالی شرایط مطلوبی داشته باشد و در مقابل یک شرکت بورسی با مشکلات عملیاتی یا مالی مواجه باشد.
سرمایه‌گذار باید به جای قضاوت بر اساس نام بازار، خود کسب‌وکار را تحلیل کند.
برای سرمایه‌گذار کدام بهتر است؟
این پرسش که «بورس بهتر است یا فرابورس؟» پاسخ مطلق ندارد. سرمایه‌گذار سهم می‌خرد، نه نام بازار را.
آنچه اهمیت دارد کیفیت شرکت، قیمت سهم، آینده صنعت، ریسک، نقدشوندگی و تناسب سرمایه‌گذاری با اهداف فرد است. ممکن است در هر دو بازار فرصت‌های مناسب و همچنین سهم‌های پرریسک وجود داشته باشند.
اگر در ابتدای مسیر هستید، بهتر است به جای تمرکز روی عنوان بورس یا فرابورس، یاد بگیرید صورت‌های مالی و وضعیت کسب‌وکار شرکت را بررسی کنید و مفهوم ارزش‌گذاری را بشناسید. مقاله سهام چیست و چگونه ارزش آن تعیین می‌شود؟ نقطه شروع مناسبی برای این موضوع است.
جمع‌بندی
بورس و فرابورس هر دو بخش رسمی بازار سرمایه ایران هستند. تفاوت اصلی آن‌ها به شرایط پذیرش، ساختار بازارها و تنوع شرکت‌ها و ابزارهای مالی برمی‌گردد.
شرکت‌های بورسی معمولاً شرایط پذیرش متفاوت و در برخی موارد سخت‌گیرانه‌تری دارند، در حالی که فرابورس انعطاف بیشتری برای پذیرش انواع شرکت‌ها و ابزارها فراهم کرده است.
با این حال، سرمایه‌گذار نباید صرفاً بر اساس محل پذیرش درباره کیفیت یک سهم تصمیم بگیرد. تحلیل مالی شرکت، ریسک، سودآوری و قیمت خرید اهمیت بسیار بیشتری دارند.
سوالات متداول
آیا فرابورس بازار غیررسمی است؟
خیر. فرابورس بخشی رسمی از بازار سرمایه است و معاملات آن در چارچوب قوانین و مقررات بازار سرمایه انجام می‌شود.
آیا سهام فرابورسی خطرناک‌تر است؟
نه لزوماً. ریسک هر سهم باید بر اساس شرایط خود شرکت، صنعت، نقدشوندگی، بدهی و قیمت آن بررسی شود.
برای خرید سهام فرابورسی کد جداگانه لازم است؟
برای بسیاری از معاملات سهام، همان کد بورسی و حساب کارگزاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی بازارها یا ابزارهای خاص ممکن است شرایط متفاوتی داشته باشند.
بورس بهتر است یا فرابورس؟
هیچ‌کدام به‌طور مطلق بهتر نیست. تصمیم سرمایه‌گذاری باید بر اساس کیفیت و ارزش سهم انجام شود، نه صرفاً نام بازاری که شرکت در آن پذیرفته شده است.
