یک نکته را قبل از متن اصلاح کنم تا مقاله از نظر زمانی دقیق باشد: عدد حدود ۳۸ درصد برای بازده اخزا در ماه‌های اخیر درست بوده؛ برای مثال در مرداد ۱۴۰۵ بازده تا سررسید اخزا حدود ۳۹ درصد گزارش شده بود. اما در داده‌های جدیدتر ابتدای مهر ۱۴۰۵، بازده اخزا به محدوده بالاتری رسیده و گزارش ۸ مهر عدد حدود ۴۱.۹ درصد را نشان می‌دهد. بنابراین در مقاله بهتر است بگوییم «در ماه‌های اخیر حدود ۳۸ تا ۴۲ درصد و در زمان نگارش نزدیک ۴۲ درصد»، چون این نرخ دائماً با قیمت اوراق و سررسید آن‌ها تغییر می‌کند.
هدف این مطلب: این راهنما برای کسی نوشته شده که می‌خواهد بداند سرمایه‌گذاری در اوراق بدهی در ایران چگونه انجام می‌شود و به‌خصوص با اسناد خزانه اسلامی یا «اخزا» آشنا شود. توضیح می‌دهیم اخزا چگونه بدون پرداخت سود دوره‌ای بازده ایجاد می‌کند، ارزش اسمی آن چیست، چرا اوراق را کمتر از ارزش اسمی می‌خریم، YTM چگونه محاسبه می‌شود، نرخ‌های فعلی بازار چه معنایی دارند و چه زمانی خرید مستقیم اوراق یا استفاده از صندوق درآمد ثابت می‌تواند قابل بررسی باشد.
سرمایه‌گذاری در اوراق بدهی؛ راهنمای کامل اخزا، بازده و خرید اوراق در ایران
وقتی درباره سرمایه‌گذاری صحبت می‌شود، معمولاً بازارهایی مانند بورس، طلا، ارز، مسکن و رمزارز بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند. بازار اوراق بدهی در مقایسه با این بازارها هیجان کمتری دارد، اما از نظر حجم پول، تأمین مالی دولت و شرکت‌ها و مدیریت سبد سرمایه‌گذاری یکی از مهم‌ترین بخش‌های بازار سرمایه است.
منطق اوراق بدهی در ساده‌ترین شکل این است که سرمایه‌گذار پول خود را برای مدت مشخصی در اختیار ناشر قرار می‌دهد و در مقابل انتظار دارد طبق شرایط اوراق، اصل سرمایه و بازده آن را دریافت کند. این ساختار با خرید سهام تفاوت اساسی دارد. در سهام شما مالک بخشی از شرکت می‌شوید و بازده شما به سودآوری و ارزش آینده شرکت وابسته است، اما دارنده اوراق بدهی بیشتر در موقعیت یک تأمین‌کننده منابع مالی قرار می‌گیرد.
در ایران ساختار بازار بدهی به دلیل ملاحظات مالی اسلامی با بازار اوراق قرضه متعارف کشورهای دیگر تفاوت‌هایی دارد. به جای بسیاری از اوراق قرضه کلاسیک از ابزارهایی مانند اسناد خزانه اسلامی، اوراق مرابحه، اجاره و سایر انواع صکوک استفاده می‌شود. یکی از شناخته‌شده‌ترین این ابزارها برای سرمایه‌گذار عادی «اخزا» است.
اخزا به دلیل ساختار ساده‌اش برای فهم بازار بدهی نقطه شروع بسیار خوبی است. شما ورقه‌ای را امروز با قیمتی کمتر از ارزش اسمی آن خریداری می‌کنید و اگر تا سررسید نگه دارید، ارزش اسمی کامل را دریافت می‌کنید. اختلاف این دو مبلغ بازده شما را ایجاد می‌کند.
اما همین جمله ساده چند نکته مهم دارد. بازده اعلام‌شده بازار معمولاً بازده سالانه‌شده تا سررسید یا YTM است، نه اینکه اگر یک اوراق شش‌ماهه با YTM برابر ۴۲ درصد خریدید، شش ماه بعد ۴۲ درصد سود خواهید کرد. همچنین اگر پیش از سررسید اوراق را بفروشید، نتیجه شما به قیمت روز بازار وابسته خواهد بود.
در این راهنما این مفاهیم را قدم‌به‌قدم باز می‌کنیم.
اوراق بدهی چیست و چرا دولت یا شرکت‌ها آن را منتشر می‌کنند؟
دولت‌ها و شرکت‌ها برای فعالیت خود به منابع مالی نیاز دارند. یک شرکت ممکن است برای احداث کارخانه، خرید تجهیزات یا تأمین سرمایه در گردش پول بخواهد و دولت نیز برای اجرای پروژه‌ها، مدیریت مخارج یا تسویه برخی تعهدات خود نیازمند تأمین مالی باشد.
یکی از راه‌ها دریافت وام بانکی است، اما بازار سرمایه مسیر دیگری فراهم می‌کند. ناشر می‌تواند اوراق منتشر کند و منابع مالی را از سرمایه‌گذاران دریافت کند.
سرمایه‌گذار در مقابل انتظار دارد طبق قرارداد اوراق، مبلغ مشخصی در آینده دریافت کند. در برخی اوراق سود به‌صورت دوره‌ای پرداخت می‌شود و در بعضی دیگر، مانند اخزا، پرداخت سود دوره‌ای وجود ندارد و بازده از اختلاف قیمت خرید با مبلغ دریافتی در سررسید ایجاد می‌شود.
از همین‌جا یکی از تفاوت‌های مهم بازار بدهی با بورس مشخص می‌شود. ارزش سهام می‌تواند چند برابر شود یا بخش بزرگی از آن کاهش پیدا کند، اما جریان نقدی اوراق معمولاً از قبل بسیار قابل پیش‌بینی‌تر است.
بازار بدهی ایران فقط اخزا نیست
گاهی اصطلاح «اوراق بدهی» و «اخزا» به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، در حالی که اخزا فقط یکی از انواع اوراق موجود در بازار بدهی ایران است.
اسناد خزانه اسلامی، اوراق مرابحه، اوراق اجاره، برخی اوراق منفعت و سایر صکوک می‌توانند در بازار سرمایه معامله شوند. ناشر این اوراق نیز الزاماً دولت نیست و شرکت‌ها و نهادهای مختلف می‌توانند با ساختارهای قانونی مشخص اوراق منتشر کنند.
بعضی اوراق دارای پرداخت‌های دوره‌ای هستند. برای مثال ممکن است سرمایه‌گذار هر سه یا شش ماه مبلغی به‌عنوان سود دریافت کند و در سررسید نیز اصل سرمایه بازپرداخت شود.
اخزا ساختار متفاوتی دارد. این اوراق معمولاً بدون کوپن یا Zero Coupon هستند؛ یعنی سود نقدی دوره‌ای ندارند. سرمایه‌گذار آن‌ها را با تخفیف نسبت به مبلغ اسمی خریداری می‌کند و بازده در نهایت از نزدیک شدن قیمت به مبلغ اسمی و تسویه آن در سررسید حاصل می‌شود.
اخزا چیست؟
«اخزا» نام رایج نمادهای اسناد خزانه اسلامی در بازار سرمایه ایران است. این اوراق از ابزارهای بدهی دولت محسوب می‌شوند و برای تأمین مالی یا تسویه تعهدات دولت مورد استفاده قرار می‌گیرند.
اوراق خزانه اسلامی قابل معامله هستند و سرمایه‌گذار می‌تواند قبل از سررسید نیز آن‌ها را در بازار بفروشد. نمونه‌های این اوراق در بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس معامله شده‌اند و سرمایه‌گذاران دارای کد معاملاتی می‌توانند آن‌ها را از طریق کارگزاری خریداری کنند.
نکته مهم این است که اخزا مانند سپرده بانکی نیست که مبلغی را واریز کنید و هر ماه سود ثابت دریافت کنید. معمولاً هیچ پرداخت دوره‌ای وجود ندارد و بازده در قیمت خود اوراق نهفته است.
به همین دلیل برای فهم اخزا باید ابتدا مفهوم ارزش اسمی را بشناسیم.
ارزش اسمی اخزا چقدر است؟
در بسیاری از سری‌های اسناد خزانه اسلامی، ارزش اسمی هر ورقه یک میلیون ریال، معادل ۱۰۰ هزار تومان در نظر گرفته شده است. اطلاعیه‌های عرضه اخزا نیز برای این اوراق ارزش اسمی یک میلیون ریالی را درج کرده‌اند.
معنای این عدد آن است که در تاریخ سررسید، دارنده هر ورقه مستحق دریافت مبلغ اسمی آن خواهد بود.
اما سرمایه‌گذار معمولاً امروز ۱۰۰ هزار تومان برای خرید آن پرداخت نمی‌کند. اگر اوراق هنوز مدت قابل توجهی تا سررسید داشته باشد، قیمت بازار باید کمتر از ارزش اسمی باشد تا برای سرمایه‌گذار بازده ایجاد شود.
فرض کنید یک ورقه اخزا با ارزش اسمی ۱۰۰ هزار تومان را با قیمت ۸۰ هزار تومان خریداری کرده‌اید. اگر آن را تا سررسید نگه دارید و ۱۰۰ هزار تومان دریافت کنید، ۲۰ هزار تومان بیشتر از مبلغ اولیه دریافت کرده‌اید.
بازده ساده این سرمایه‌گذاری برابر است با:
بازده = (ارزش اسمی – قیمت خرید) ÷ قیمت خرید
در این مثال:
(۱۰۰٬۰۰۰ – ۸۰٬۰۰۰) ÷ ۸۰٬۰۰۰ = ۲۵٪
اما هنوز یک نکته بسیار مهم باقی مانده است: این ۲۵ درصد مربوط به کل مدت باقی‌مانده تا سررسید است. اگر این مدت شش ماه باشد با اوراقی که دو سال تا سررسید دارد قابل مقایسه نیست. به همین دلیل از YTM استفاده می‌کنیم.
در سررسید اخزا دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد؟
از نظر دقیق بهتر است نگوییم «در سررسید اخزا را ۱۰۰ هزار تومان می‌فروشیم». در تاریخ سررسید دیگر لازم نیست در بازار برای اوراق خریدار پیدا کنید.
اوراق تسویه یا بازخرید می‌شوند و ارزش اسمی آن به آخرین دارنده اوراق پرداخت می‌شود. در ساختار بازار سرمایه، عامل پرداخت و زیرساخت تسویه این فرآیند را انجام می‌دهند. در اطلاعیه‌های عرضه اخزا نیز شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به‌عنوان عامل پرداخت در سررسید ذکر شده است. این تفاوت اهمیت دارد، زیرا اگر تا سررسید نگه دارید، بازده شما دیگر به پیدا کردن خریدار در آن روز وابسته نیست.
اما اگر مثلاً یک ماه قبل از سررسید تصمیم به فروش بگیرید، اوراق را به قیمت روز بازار می‌فروشید و آن قیمت ممکن است با مقدار مورد انتظار شما متفاوت باشد.
چرا قیمت اخزا با نزدیک شدن به سررسید به ارزش اسمی نزدیک می‌شود؟
فرض کنید ورقه‌ای وجود دارد که دولت سه روز دیگر ۱۰۰ هزار تومان بابت آن پرداخت خواهد کرد. منطقی نیست بازار آن را با قیمت بسیار پایین‌تری مانند ۵۰ هزار تومان معامله کند، زیرا خریدار در فاصله سه روز تقریباً دو برابر پول خود دریافت خواهد کرد.
به همین دلیل هرچه به سررسید نزدیک می‌شویم، قیمت اخزا در شرایط عادی به سمت ارزش اسمی حرکت می‌کند.
اما این حرکت لزوماً هر روز یکنواخت نیست. نرخ بازده مورد انتظار بازار دائماً تغییر می‌کند و همین موضوع باعث نوسان قیمت می‌شود.
اگر نرخ‌های بازار افزایش پیدا کنند، قیمت اوراق موجود می‌تواند کاهش پیدا کند. اگر نرخ‌های بازار پایین بیایند، قیمت اوراق می‌تواند افزایش یابد.
در نتیجه حتی در بازاری که مبلغ سررسید مشخص است، قیمت روزانه اوراق ثابت نیست.
YTM چیست و چرا مهم‌ترین عدد اخزا محسوب می‌شود؟
YTM مخفف Yield to Maturity یا بازده تا سررسید است. این شاخص تلاش می‌کند بازده سرمایه‌گذاری را با در نظر گرفتن قیمت فعلی، مبلغ سررسید و مدت باقی‌مانده به شکل سالانه بیان کند.
در اخزای بدون کوپن می‌توان رابطه را به شکل ساده چنین نشان داد:
قیمت امروز = ارزش اسمی ÷ (۱ + YTM) به توان مدت باقی‌مانده بر حسب سال
یا به شکل ساده‌تر:
P = F / (1 + r)^(t/365)
که در آن P قیمت فعلی، F ارزش اسمی، r بازده سالانه و t تعداد روزهای باقی‌مانده تا سررسید است.
این فرمول یک نکته بسیار مهم را روشن می‌کند: هرچه YTM بالاتر باشد، برای یک سررسید مشخص قیمت خرید باید پایین‌تر باشد.
آیا بازده ۴۲ درصدی اخزا یعنی در چند ماه ۴۲ درصد سود می‌کنیم؟
خیر، و این یکی از مهم‌ترین نکات کل مقاله است.
فرض کنید ارزش اسمی اخزا ۱۰۰ هزار تومان باشد، ۱۸۰ روز تا سررسید باقی مانده باشد و YTM مؤثر سالانه آن حدود ۴۲ درصد باشد.
قیمت نظری اوراق در چنین شرایطی تقریباً ۸۴ هزار تومان خواهد بود.
شما حدود ۸۴ هزار تومان پرداخت می‌کنید و ۱۸۰ روز بعد ۱۰۰ هزار تومان دریافت می‌کنید. سود واقعی شما در این شش ماه تقریباً ۱۶ هزار تومان است؛ یعنی حدود ۱۹ درصد بازده طی دوره نگهداری.
عدد ۴۲ درصد برای مقایسه این سرمایه‌گذاری با فرصت‌های یک‌ساله، به شکل سالانه‌شده بیان شده است.
بنابراین هنگام مشاهده نرخ YTM همیشه باید تاریخ سررسید را نیز نگاه کنید.
بازده اخزا در ایران در زمان نگارش این مطلب چقدر است؟
نرخ اخزا یک عدد ثابت نیست. هر نماد سررسید متفاوتی دارد، قیمت آن در بازار تغییر می‌کند و در نتیجه YTM نیز دائماً جابه‌جا می‌شود.
در مرداد ۱۴۰۵، نرخ بازده تا سررسید اخزا حدود ۳۹ درصد گزارش شده بود و در گزارش‌های دیگری در همان دوره ارقام حدود ۳۸.۳ درصد دیده می‌شد.
اما از آن زمان بازده افزایش پیدا کرده است. در اوایل مهر ۱۴۰۵ گزارش‌ها نرخ اخزا را حدود ۴۱.۹ درصد نشان می‌دهند و داده‌های هفته‌های قبل نیز بازده‌های بیش از ۴۱ درصد را ثبت کرده‌اند. بنابراین در زمان نگارش این مطلب می‌توان گفت بازده بازار اخزا تقریباً در محدوده اوایل ۴۰ درصد و نزدیک ۴۲ درصد قرار دارد.
این نرخ را نباید برای آینده ثابت فرض کرد. ممکن است چند هفته بعد دوباره ۳۸ درصد، ۴۵ درصد یا عدد دیگری باشد. بنابراین برای مقاله‌ای که قرار است مدت طولانی روی سایت باقی بماند بهتر است عدد فعلی به‌عنوان نمونه وضعیت بازار در زمان نگارش ذکر شود و سرمایه‌گذار برای خرید، YTM همان روز هر نماد را بررسی کند.
چرا نرخ اخزا این‌قدر مهم است؟
اخزا فقط برای افرادی که قصد خرید اوراق دارند مهم نیست. این نرخ یکی از مهم‌ترین متغیرهای کل بازار سرمایه است.
سرمایه‌گذار دائماً میان فرصت‌ها مقایسه انجام می‌دهد. اگر بتواند از اوراق دولتی ریالی بازده اسمی بیش از ۴۰ درصد دریافت کند، برای خرید سهم پرریسک انتظار بازده بالاتری خواهد داشت.
به همین دلیل افزایش بازده اوراق می‌تواند ارزش‌گذاری بازار سهام را تحت فشار قرار دهد. شرکت‌ها نیز برای تأمین مالی با هزینه بیشتری روبه‌رو می‌شوند.
در تحلیل مالی، نرخ اوراق دولتی معمولاً به‌عنوان یکی از نزدیک‌ترین معیارها به نرخ بازده کم‌ریسک ریالی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ هرچند عبارت «کم‌ریسک» را نباید با «بدون هرگونه ریسک» اشتباه گرفت.
بازده ۴۲ درصدی واقعاً زیاد است؟
از نظر اسمی عدد بزرگی است، اما نمی‌توان آن را بدون توجه به تورم تحلیل کرد.
اگر سرمایه‌گذاری ۴۲ درصد بازده داشته باشد و تورم همان دوره نیز بسیار بالا باشد، قدرت خرید واقعی سرمایه ممکن است افزایش زیادی پیدا نکند.
برای محاسبه تقریبی بازده واقعی می‌توان از رابطه زیر استفاده کرد:
بازده واقعی = (۱ + بازده اسمی) ÷ (۱ + تورم) – ۱
برای مثال فرض کنید اوراق ۴۲ درصد بازده ایجاد کند و تورم در یک مثال فرضی ۵۰ درصد باشد:
1.42 ÷ 1.50 – 1 ≈ منفی 5.3٪
یعنی سرمایه‌گذار از نظر ریالی ۴۲ درصد سود کرده است، اما قدرت خرید او حدود ۵ درصد کاهش یافته است.
این مثال نشان می‌دهد چرا نباید صرفاً با دیدن عدد بزرگ بازده نتیجه گرفت یک سرمایه‌گذاری حتماً بسیار جذاب است.
اخزا چه تفاوتی با سپرده بانکی دارد؟
در سپرده بانکی نرخ و ساختار پرداخت بر اساس قرارداد بانک تعیین می‌شود و معمولاً سرمایه‌گذار نیاز ندارد قیمت دارایی خود را هر روز در بازار مشاهده کند.
اخزا در بازار معامله می‌شود و قیمت آن دائماً تغییر می‌کند. اگر تا سررسید نگه دارید، ارزش اسمی را دریافت می‌کنید، اما اگر پیش از آن بفروشید، قیمت بازار تعیین‌کننده خواهد بود.
در اخزا پرداخت سود ماهانه یا دوره‌ای وجود ندارد و بازده در اختلاف قیمت خرید و ارزش سررسید نهفته است. در سپرده بانکی معمولاً سود طبق دوره مشخص پرداخت می‌شود.
از طرف دیگر اخزا قابلیت معامله در بازار را دارد و می‌توان پیش از سررسید از سرمایه‌گذاری خارج شد، هرچند قیمت فروش از قبل تضمین‌شده نیست.
بنابراین مقایسه فقط با عبارت «کدام سود بیشتری می‌دهد؟» کامل نیست. نقدشوندگی، مدت سرمایه‌گذاری، نحوه دریافت بازده و نیاز شما به جریان نقدی نیز اهمیت دارند.
اخزا چه تفاوتی با صندوق درآمد ثابت دارد؟
صندوق درآمد ثابت یک سبد از دارایی‌هاست. این صندوق ممکن است اوراق دولتی، اوراق شرکتی، سپرده بانکی و سایر ابزارهای کم‌ریسک را در ترکیب دارایی خود داشته باشد.
وقتی مستقیماً اخزا می‌خرید، خودتان سررسید را انتخاب کرده‌اید و اگر تا پایان نگه دارید تقریباً می‌دانید مبلغ اسمی دریافتی چه خواهد بود.
در صندوق درآمد ثابت، مدیر صندوق ترکیب اوراق و سررسیدها را مدیریت می‌کند و سرمایه‌گذار واحد صندوق را در اختیار دارد. این روش برای کسی که نمی‌خواهد شخصاً میان ده‌ها نماد اوراق انتخاب کند ساده‌تر است.
اما بازده صندوق الزاماً دقیقاً برابر نرخ اخزا نیست. ترکیب دارایی، هزینه مدیریت، سیاست صندوق و تغییر ارزش اوراق روی نتیجه اثر می‌گذارند.
به بیان ساده، اخزا یک اوراق مشخص است ولی صندوق درآمد ثابت سبدی مدیریت‌شده از ابزارهای مختلف است.
سایر اوراق بدهی در ایران چگونه بازده ایجاد می‌کنند؟
اخزا به دلیل نداشتن سود دوره‌ای ساده است، اما همه اوراق بازار چنین ساختاری ندارند.
اوراق مرابحه، اجاره یا برخی صکوک ممکن است پرداخت‌های دوره‌ای داشته باشند. سرمایه‌گذار در این اوراق بخشی از بازده خود را در طول مدت سرمایه‌گذاری دریافت می‌کند و در پایان نیز اصل مبلغ طبق شرایط اوراق تسویه می‌شود.
اگر چنین اوراقی را در بازار ثانویه خریداری کنید، بازده واقعی شما فقط به «نرخ اسمی» درج‌شده روی اوراق بستگی ندارد. قیمت خرید نیز اهمیت دارد.
برای مثال ممکن است اوراقی سود اسمی ۳۰ درصد داشته باشد ولی به دلیل اینکه زیر ارزش اسمی معامله می‌شود، YTM آن بالاتر از ۳۰ درصد باشد.
بنابراین حرفه‌ای‌تر است به جای تمرکز روی نرخ کوپن یا سود اسمی، YTM را برای مقایسه اوراق بررسی کنیم.
چرا قیمت اوراق با نرخ سود رابطه معکوس دارد؟
فرض کنید یک اوراق قدیمی سالانه ۳۰ درصد بازده ایجاد می‌کند. حالا شرایط بازار تغییر می‌کند و اوراق جدید با بازده ۴۰ درصد عرضه می‌شوند.
سرمایه‌گذار چرا باید اوراق ۳۰ درصدی را با همان قیمت قبلی خریداری کند؟
برای جذاب شدن اوراق قدیمی، قیمت آن باید کاهش پیدا کند تا بازده خریدار جدید افزایش یابد.
در جهت مخالف، اگر نرخ بازار از ۴۰ به ۳۰ درصد کاهش یابد، اوراقی که جریان نقدی جذاب‌تری دارد ارزش بیشتری پیدا می‌کند و قیمت آن می‌تواند افزایش یابد.
به همین دلیل قانون بسیار مهم بازار بدهی این است:
نرخ بازده بالا می‌رود → قیمت اوراق پایین می‌آید
نرخ بازده پایین می‌آید → قیمت اوراق بالا می‌رود
این موضوع برای کسی که اوراق را قبل از سررسید می‌فروشد بسیار مهم است.
اگر اخزا را تا سررسید نگه داریم آیا تغییر نرخ سود مهم است؟
اگر اخزا را خریداری کرده باشید و تصمیم قطعی داشته باشید تا سررسید نگه دارید، نوسان قیمت بین راه اهمیت بسیار کمتری پیدا می‌کند. مبلغ اسمی سررسید تغییر نمی‌کند و بازده شما عمدتاً در لحظه خرید تثبیت شده است.
اما اگر احتمال دارد قبل از سررسید به پول نیاز پیدا کنید، تغییر نرخ بازار اهمیت زیادی دارد.
فرض کنید بعد از خرید شما نرخ بازده اخزا از ۴۰ درصد به ۵۰ درصد افزایش پیدا کند. قیمت اوراق موجود کاهش خواهد یافت و اگر همان زمان مجبور به فروش شوید ممکن است بازده شما بسیار کمتر از YTM اولیه شود یا حتی نسبت به قیمت خرید زیان قیمتی داشته باشید.
بنابراین انتخاب سررسید باید با زمانی که احتمالاً به پول نیاز دارید هماهنگ باشد.
سررسید کوتاه بهتر است یا بلند؟
سررسید کوتاه باعث می‌شود پول زودتر به دست سرمایه‌گذار برگردد و حساسیت قیمت به تغییر نرخ سود معمولاً کمتر باشد.
اوراق بلندمدت می‌توانند نرخ بازده را برای مدت بیشتری تثبیت کنند، اما قیمت آن‌ها نسبت به تغییر نرخ‌های بازار حساس‌تر است.
اگر انتظار داشته باشید نرخ سود در آینده کاهش پیدا کند، اوراق بلندمدت می‌توانند از افزایش قیمت بیشتری منتفع شوند.
اما اگر نرخ‌ها بیشتر افزایش پیدا کنند، همان حساسیت باعث افت بیشتر قیمت اوراق بلندمدت خواهد شد.
بنابراین سررسید فقط تاریخ دریافت پول نیست؛ بخشی از ریسک سرمایه‌گذاری است.
Duration چیست و چرا برای سرمایه‌گذار حرفه‌ای مهم است؟
Duration معیاری است که حساسیت قیمت اوراق نسبت به تغییر نرخ بازده را نشان می‌دهد.
به‌صورت ساده، هرچه Duration بیشتر باشد، تغییر یکسان نرخ سود اثر بیشتری بر قیمت اوراق خواهد داشت.
اوراقی که زمان طولانی‌تری تا سررسید دارند معمولاً Duration بیشتری دارند، هرچند ساختار پرداخت‌های دوره‌ای نیز در این عدد مؤثر است.
برای سرمایه‌گذار عادی لازم نیست فرمول Duration را محاسبه کند، اما باید مفهوم آن را بداند: اگر احتمال می‌دهید قبل از سررسید بفروشید، اوراق بلندمدت نسبت به تغییر نرخ‌های بازار نوسان بیشتری دارند.
چگونه اخزا بخریم؟
اخزا در بازار سرمایه معامله می‌شود و فرآیند خرید آن از نظر ظاهری شبیه خرید سایر اوراق بورسی است. سرمایه‌گذار از طریق حساب کارگزاری خود نماد موردنظر را پیدا می‌کند، قیمت و مشخصات آن را بررسی و سفارش خرید ثبت می‌کند.
اما برخلاف خرید سهم، انتخاب اخزا بهتر است با مشاهده صرف قیمت انجام نشود. باید تاریخ سررسید، YTM، حجم معاملات و مبلغی که در سررسید دریافت خواهید کرد بررسی شوند.
ممکن است یک اخزا ۷۵ هزار تومان و دیگری ۸۵ هزار تومان قیمت داشته باشد، اما نمی‌توان از روی پایین‌تر بودن قیمت نتیجه گرفت اولی بهتر است. احتمالاً تاریخ سررسید آن‌ها متفاوت است.
بنابراین معیار اصلی مقایسه باید ترکیبی از YTM، سررسید و نقدشوندگی باشد.
جزئیات مقررات معاملات، تسویه و نمادهای فعال ممکن است تغییر کند و برای اقدام واقعی بهتر است مشخصات همان اوراق در سامانه بازار و اطلاعیه رسمی آن بررسی شود.
برای انتخاب میان دو اخزا به چه چیزهایی نگاه کنیم؟
اولین متغیر YTM است. اگر همه شرایط مشابه باشند، بازده بالاتر جذاب‌تر به نظر می‌رسد.
اما سررسید را باید هم‌زمان بررسی کرد. شاید اوراقی با بازده کمی بالاتر دو سال سرمایه را درگیر کند، در حالی که اوراق دیگری چند ماه دیگر سررسید می‌شود.
نقدشوندگی نیز اهمیت دارد. اگر احتمال می‌دهید قبل از سررسید بفروشید، حجم معاملات و عمق بازار مهم می‌شوند.
عامل دیگر برنامه شما برای نرخ‌های آینده است. اگر تصور می‌کنید نرخ‌ها کاهش خواهند یافت، تثبیت بازده برای دوره طولانی‌تر می‌تواند جذاب باشد؛ اگر احتمال افزایش نرخ را بالا می‌دانید، سررسید کوتاه‌تر انعطاف بیشتری ایجاد می‌کند.
در نهایت هیچ‌کدام از این موارد نباید مستقل از نیاز به نقدینگی بررسی شوند.
استراتژی نردبانی یا Bond Ladder چیست؟
یکی از روش‌های مدیریت سررسید این است که تمام پول روی یک تاریخ متمرکز نشود.
فرض کنید ۶۰۰ میلیون تومان برای اوراق کنار گذاشته‌اید. به جای خرید فقط یک اخزا که یک سال دیگر سررسید می‌شود، می‌توانید سرمایه را میان چند سررسید تقسیم کنید؛ مثلاً بخشی سه‌ماهه، بخشی شش‌ماهه، بخشی نه‌ماهه و بخش دیگر یک‌ساله.
با سررسید شدن هر بخش، مقداری نقدینگی آزاد می‌شود و می‌توانید آن را با نرخ‌های جدید دوباره سرمایه‌گذاری کنید.
این روش ریسک اینکه تمام سرمایه دقیقاً در یک نرخ نامناسب قفل شود کاهش می‌دهد و جریان نقدینگی منظم‌تری ایجاد می‌کند.
برای سرمایه‌گذاری که می‌خواهد مستقیماً سبد اوراق بسازد، این روش می‌تواند از خرید یک اوراق منفرد منطقی‌تر باشد.
مهم‌ترین ریسک‌های سرمایه‌گذاری در اوراق بدهی ایران
اوراق بدهی معمولاً کم‌نوسان‌تر از سهام یا رمزارز هستند، اما «کم‌ریسک» به معنی «بدون ریسک» نیست.
یکی از مهم‌ترین ریسک‌های سرمایه‌گذار ایرانی ریسک تورم است. ممکن است بازده اسمی اوراق بالا باشد، اما تورم قدرت خرید بازده را کاهش دهد.
ریسک نرخ بهره زمانی مهم است که قصد فروش قبل از سررسید داشته باشید. افزایش نرخ بازار می‌تواند قیمت اوراق شما را کاهش دهد.
ریسک نقدشوندگی نیز برای برخی اوراق شرکتی یا کم‌معامله بیشتر است. ممکن است نتوانید حجم بزرگی را در قیمت دلخواه فوراً بفروشید.
ریسک اعتباری در اوراق شرکتی اهمیت بیشتری دارد. باید بررسی شود ناشر چه توان مالی دارد و چه تضمین یا ضامنی برای اوراق وجود دارد.
ریسک سرمایه‌گذاری مجدد نیز وجود دارد. اگر اوراق شما شش ماه بعد سررسید شود و در آن زمان نرخ‌های بازار بسیار پایین‌تر باشند، برای سرمایه‌گذاری مجدد پول با بازده قبلی مشکل خواهید داشت.
آیا اخزا بدون ریسک است؟
اخزا به دلیل ارتباط با تعهدات دولت معمولاً در بازار ایران یکی از کم‌ریسک‌ترین ابزارهای ریالی تلقی می‌شود و بازده آن به‌عنوان معیاری مهم برای نرخ کم‌ریسک بازار استفاده می‌شود.
اما از دید اقتصادی بهتر است عبارت «بدون ریسک» با احتیاط استفاده شود.
حتی اگر اصل مبلغ اسمی در سررسید طبق تعهد پرداخت شود، سرمایه‌گذار هنوز با ریسک تورم روبه‌روست. ممکن است ۱۰۰ هزار تومان دریافتی در سررسید قدرت خرید بسیار کمتری از امروز داشته باشد.
همچنین اگر قبل از سررسید بفروشید، با ریسک قیمت مواجه خواهید شد.
پس اخزا می‌تواند ریسک اعتباری بسیار پایین‌تری نسبت به بسیاری از دارایی‌ها داشته باشد، اما قدرت خرید واقعی سرمایه را تضمین نمی‌کند.
اوراق دولتی بهتر است یا اوراق شرکتی؟
اوراق شرکتی ممکن است بازده بیشتری از اوراق دولتی ارائه کنند، زیرا سرمایه‌گذار ریسک اعتباری بیشتری می‌پذیرد.
اگر شرکت با مشکل مالی روبه‌رو شود، توانایی پرداخت تعهدات اهمیت پیدا می‌کند. البته بسیاری از اوراق شرکتی ساختارهای ضمانتی دارند که باید دقیقاً بررسی شوند.
اختلاف بازده میان اوراق شرکتی و اوراق دولتی را می‌توان نوعی Credit Spread یا صرف ریسک اعتباری دانست.
برای مثال اگر اخزا ۴۲ درصد بازده داشته باشد و یک اوراق شرکتی مشابه ۴۵ درصد، سه واحد درصد اضافه باید در مقابل ریسک‌ها و شرایط متفاوت آن ارزیابی شود.
بازده بالاتر همیشه هدیه بازار نیست؛ معمولاً دلیلی وجود دارد که سرمایه‌گذار برای پذیرش ریسک بیشتر بازده بالاتری مطالبه می‌کند.
اوراق بدهی برای درآمد دوره‌ای مناسب هستند؟
اخزا به‌صورت مستقیم برای فردی که می‌خواهد هر ماه یا هر فصل وجه نقد دریافت کند مناسب‌ترین ساختار نیست، زیرا پرداخت دوره‌ای ندارد.
در این شرایط می‌توان اوراق دارای پرداخت سود دوره‌ای یا برخی صندوق‌های درآمد ثابت را بررسی کرد.
روش دیگر ساختن سبدی از اخزا با سررسیدهای متفاوت است. اگر سررسیدها به‌درستی چیده شوند، در زمان‌های مختلف سرمایه آزاد می‌شود.
بنابراین باید میان بازده نهایی و جریان نقدی منظم تفاوت قائل شد.
ممکن است دو سرمایه‌گذاری بازده سالانه مشابه داشته باشند، اما یکی تمام پول را در پایان پرداخت کند و دیگری در طول سال جریان نقدی ایجاد کند.
اوراق بدهی در مقایسه با بورس چه جایگاهی دارند؟
سهام و اوراق بدهی نقش متفاوتی دارند.
سهام می‌تواند در بلندمدت از رشد سود شرکت‌ها منتفع شود و بازده بالقوه بالاتری ایجاد کند، اما نوسان و عدم قطعیت بیشتری دارد.
اوراق بدهی جریان نقدی و سررسید مشخص‌تری دارند و می‌توانند ثبات بیشتری به سبد بدهند.
وقتی نرخ اخزا به محدوده بالایی مانند ۴۰ درصد می‌رسد، سرمایه‌گذار برای پذیرش ریسک سهام معمولاً بازده مورد انتظار بیشتری مطالبه می‌کند.
اما مقایسه فقط با عدد بازده یک‌ساله کافی نیست. سهام می‌تواند از تورم و رشد اسمی شرکت‌ها نیز منتفع شود، در حالی که اوراق با مبلغ اسمی ثابت بیشتر در معرض کاهش قدرت خرید قرار دارد.
اوراق بدهی بهتر است یا طلا و ارز؟
طلا و ارز جریان درآمدی مشخص ندارند، اما می‌توانند در دوره کاهش ارزش ریال رشد قابل توجهی داشته باشند.
اخزا در مقابل نرخ بازده ریالی نسبتاً قابل پیش‌بینی‌تری ارائه می‌کند، مخصوصاً اگر تا سررسید نگهداری شود.
اگر نرخ ارز برای مدتی ثابت بماند، اوراق با بازده ۴۰ درصدی می‌توانند نتیجه اسمی قابل توجهی داشته باشند. اما اگر ریال در همان دوره کاهش ارزش شدیدی پیدا کند، طلا یا ارز ممکن است عملکرد بسیار متفاوتی داشته باشند.
بنابراین این بازارها نقش یکسانی ندارند. اوراق بیشتر برای ثبات و بازده ریالی مشخص‌تر و طلا یا ارز بیشتر برای قرار گرفتن در معرض تغییر ارزش پول و قیمت دارایی استفاده می‌شوند.
آیا باید تمام سرمایه را در اوراق بدهی گذاشت؟
حتی یک ابزار کم‌نوسان نیز نباید بدون توجه به هدف کل سبد استفاده شود.
اگر تمام سرمایه در اوراق ریالی قرار گیرد، فرد در برابر کاهش قدرت خرید پول ملی آسیب‌پذیر خواهد بود.
در مقابل قرار دادن تمام سرمایه در سهام، طلا یا رمزارز نیز نوسان زیادی ایجاد می‌کند.
یکی از نقش‌های مهم اوراق بدهی این است که در یک سبد متنوع، بخش کم‌نوسان‌تر دارایی را تشکیل دهد و نقدینگی یا ثبات ایجاد کند.
میزان مناسب آن به هدف مالی، مدت سرمایه‌گذاری و ساختار بقیه دارایی‌ها بستگی دارد.
مقایسه کوتاه اوراق دولتی ایران با آمریکا و ژاپن
مقایسه بین‌المللی می‌تواند نشان دهد چرا مشاهده نرخ اسمی بدون توجه به اقتصاد هر کشور گمراه‌کننده است.
در ایران، بازده اخزا در ابتدای مهر ۱۴۰۵ در محدوده حدود ۴۲ درصد قرار داشته است. در آمریکا، بازده اوراق ۱۰ساله خزانه در پایان سپتامبر ۲۰۲۶ به حدود ۵.۳ درصد رسیده بود و در ژاپن بازده اوراق دولتی ۱۰ساله در همان دوره حدود ۳.۱ درصد بود.
| بازار | نمونه بازده اسمی در حوالی زمان نگارش | نکته |
|---|---|---|
| ایران | اخزا حدود ۴۲٪ | بازده ریالی و تورم داخلی اهمیت زیادی دارد |
| آمریکا | Treasury ده‌ساله حدود ۵.۳٪ | بازده دلاری |
| ژاپن | JGB ده‌ساله حدود ۳.۱٪ | بازده ینی |
| تفاوت اصلی | — | تورم، ارز، اعتبار و ساختار اقتصادی متفاوت است |
نباید از این جدول نتیجه گرفت که اوراق ایران «هشت برابر بهتر» از اوراق آمریکا هستند. سرمایه‌گذار آمریکایی ۵ درصد بازده دلاری دریافت می‌کند و سرمایه‌گذار ایرانی ۴۲ درصد بازده ریالی. ارزش واقعی هرکدام به تورم و قدرت خرید همان ارز وابسته است.
حتی مقایسه مستقیم این سه نرخ از نظر سررسید نیز دقیق نیست؛ اخزاها سررسیدهای متفاوتی دارند و عدد آمریکا و ژاپن در این مثال اوراق ۱۰ساله است. هدف جدول فقط نشان دادن تفاوت محیط نرخ بهره است، نه معرفی فرصت آربیتراژ.
چگونه عملکرد اوراق را با تورم مقایسه کنیم؟
سرمایه‌گذار بهتر است دو ستون ذهنی داشته باشد: بازده اسمی و بازده واقعی.
اگر یک اخزا با YTM برابر ۴۲ درصد خریداری شود، عدد ۴۲ بازده اسمی است.
برای ارزیابی واقعی باید تورم دوره نیز بررسی شود.
اگر تورم کمتر از بازده اوراق باشد، قدرت خرید می‌تواند افزایش پیدا کند. اگر بیشتر باشد، ممکن است سرمایه با وجود افزایش اسمی، قدرت خرید از دست بدهد.
این تفاوت مخصوصاً برای سرمایه‌گذاری چندساله بسیار مهم است.
چه زمانی خرید اوراق جذاب‌تر می‌شود؟
اوراق زمانی جذاب‌تر می‌شوند که بازده مورد انتظار آن‌ها نسبت به ریسک و فرصت‌های جایگزین مناسب باشد.
اگر نرخ‌های بازار بسیار بالا باشند و سرمایه‌گذار انتظار داشته باشد در آینده کاهش پیدا کنند، خرید اوراق با سررسید بلندتر می‌تواند علاوه بر قفل کردن نرخ مناسب، امکان افزایش قیمت را نیز ایجاد کند.
اما اگر انتظار دارید نرخ‌های سود باز هم افزایش پیدا کنند، سررسیدهای کوتاه‌تر انعطاف بیشتری می‌دهند؛ زیرا سرمایه زودتر آزاد می‌شود و می‌توان آن را با نرخ جدید سرمایه‌گذاری کرد.
تورم انتظاری نیز بسیار مهم است. بازده اسمی ۴۰ درصد در اقتصادی با تورم مورد انتظار ۲۰ درصد بسیار متفاوت از همان بازده در اقتصادی با تورم مورد انتظار ۵۰ درصد است.
بنابراین بهترین زمان خرید اوراق را نمی‌توان فقط از روی بالا یا پایین بودن یک عدد تعیین کرد.
اشتباهات رایج سرمایه‌گذاران در بازار بدهی
یکی از رایج‌ترین اشتباهات این است که YTM را با سود واقعی دوره اشتباه بگیریم. اوراقی که سه ماه تا سررسید دارد و YTM آن ۴۲ درصد است قرار نیست در سه ماه ۴۲ درصد سود ایجاد کند.
اشتباه دیگر توجه کردن فقط به نرخ و نادیده گرفتن سررسید است. دو اوراق با بازده مشابه می‌توانند ریسک نرخ بهره بسیار متفاوتی داشته باشند.
برخی سرمایه‌گذاران نیز تصور می‌کنند چون اخزا دولتی است، قیمت آن هرگز کاهش پیدا نمی‌کند. اگر نرخ بازار افزایش یابد، قیمت اوراق قبل از سررسید می‌تواند کاهش پیدا کند.
خطای دیگر مقایسه بازده اسمی اخزا با رشد دلار یا طلا بدون در نظر گرفتن تفاوت ریسک، تورم و افق زمانی است.
در اوراق شرکتی نیز تمرکز روی چند درصد بازده اضافه بدون بررسی ناشر و ضمانت می‌تواند اشتباه پرهزینه‌ای باشد.
برای شروع سرمایه‌گذاری در اوراق بدهی چه مسیری مناسب است؟
برای کسی که تازه وارد این بازار شده، شروع با شناخت اخزا منطقی است؛ زیرا ساختار آن نسبتاً ساده است. باید ارزش اسمی، قیمت بازار، سررسید و YTM را یاد گرفت.
بعد از آن می‌توان چند نماد اخزا با سررسیدهای متفاوت را مقایسه کرد و دید تغییر زمان سررسید چه اثری بر قیمت و بازده دارد.
در مرحله بعد می‌توان اوراق دارای پرداخت دوره‌ای مانند برخی مرابحه‌ها و اجاره‌ها را بررسی کرد و تفاوت نرخ کوپن با YTM را فهمید.
پس از آن مفاهیم حرفه‌ای‌تر مانند Duration، منحنی بازده و Credit Spread اهمیت پیدا می‌کنند.
اگر سرمایه‌گذار تمایلی به انتخاب مستقیم اوراق نداشته باشد، صندوق درآمد ثابت می‌تواند مسیر ساده‌تری برای ورود به همین کلاس دارایی باشد.
جدول خلاصه مفاهیم مهم بازار اوراق بدهی ایران
| مفهوم | معنی ساده | نکته مهم |
|---|---|---|
| اخزا | اسناد خزانه اسلامی دولت | یکی از مهم‌ترین اوراق بدهی ایران |
| ارزش اسمی | مبلغ پرداختی در سررسید | در بسیاری از اخزا ۱۰۰ هزار تومان برای هر ورقه |
| قیمت بازار | مبلغ خرید امروز | معمولاً قبل از سررسید کمتر از ارزش اسمی است |
| YTM | بازده سالانه‌شده تا سررسید | با سود واقعی چندماهه اشتباه نشود |
| Zero Coupon | بدون پرداخت سود دوره‌ای | اخزا معمولاً این ساختار را دارد |
| سررسید | تاریخ تسویه اوراق | هرچه نزدیک‌تر شود قیمت به ارزش اسمی نزدیک می‌شود |
| ریسک نرخ بهره | اثر تغییر نرخ بازار بر قیمت | برای فروش قبل از سررسید مهم است |
| Duration | حساسیت قیمت به نرخ بهره | در اوراق بلندتر معمولاً بیشتر است |
| بازده واقعی | بازده پس از اثر تورم | برای حفظ قدرت خرید مهم‌تر از بازده اسمی است |
| Credit Spread | بازده اضافه بابت ریسک اعتباری | در اوراق شرکتی اهمیت بیشتری دارد |
| Bond Ladder | تقسیم سرمایه میان چند سررسید | ریسک زمان سرمایه‌گذاری مجدد را کاهش می‌دهد |
| صندوق درآمد ثابت | سبدی از اوراق و دارایی‌های کم‌ریسک | مدیریت انتخاب اوراق را به صندوق می‌سپارد |
آیا اوراق بدهی برای ثروتمند شدن مناسب هستند؟
هدف اصلی بازار بدهی معمولاً چند برابر کردن سریع سرمایه نیست.
بازده اوراق نسبت به دارایی‌هایی مانند سهام یا رمزارز قابل پیش‌بینی‌تر است و در مقابل ظرفیت رشد نامحدود نیز ندارد.
اگر اخزا با YTM مشخص خریداری و تا سررسید نگهداری شود، تقریباً می‌توان مسیر مبلغ ریالی سرمایه را از ابتدا تخمین زد. این ویژگی برای مدیریت سبد ارزش زیادی دارد.
اوراق می‌توانند محلی برای پارک نقدینگی، کاهش نوسان سبد، ایجاد جریان نقدی یا حفظ بخشی از سرمایه در ابزارهای کم‌ریسک‌تر باشند.
بنابراین نقش آن‌ها بیشتر مدیریت ثروت و کنترل ریسک است تا تلاش برای ثروتمند شدن سریع.
جمع‌بندی؛ چگونه در اوراق بدهی ایران سرمایه‌گذاری کنیم؟
بازار اوراق بدهی شاید در نگاه اول پیچیده‌تر از خرید طلا یا سپرده بانکی به نظر برسد، اما منطق اصلی آن ساده است: شما امروز مبلغی پرداخت می‌کنید و طبق شرایط اوراق در آینده جریان نقدی مشخصی دریافت می‌کنید.
در ایران یکی از مهم‌ترین ابزارها اسناد خزانه اسلامی یا اخزا است. اخزا معمولاً سود دوره‌ای ندارد و سرمایه‌گذار آن را با قیمتی پایین‌تر از ارزش اسمی خریداری می‌کند.
ارزش اسمی متداول هر ورقه اخزا یک میلیون ریال یا ۱۰۰ هزار تومان است. اگر مثلاً ورقه را با ۸۰ هزار تومان بخرید و تا سررسید نگه دارید، در سررسید ارزش اسمی دریافت می‌شود و اختلاف این دو مبلغ بازده شماست.
اما برای مقایسه اوراق نباید فقط این اختلاف را ببینید. مدت باقی‌مانده اهمیت دارد و به همین دلیل YTM استفاده می‌شود.
YTM یک نرخ سالانه‌شده است. اگر اخزای شش‌ماهه YTM حدود ۴۲ درصد داشته باشد، معنی آن سود ۴۲ درصدی در شش ماه نیست. در یک مثال تقریبی، خرید ورقه ۱۰۰ هزار تومانی با حدود ۱۸۰ روز باقی‌مانده و YTM برابر ۴۲ درصد می‌تواند قیمتی نزدیک ۸۴ هزار تومان داشته باشد و بازده واقعی شش‌ماهه آن نزدیک ۱۹ درصد باشد.
در زمان نگارش این مقاله در مهر ۱۴۰۵، بازده اخزا نسبت به نرخ‌های حدود ۳۸ تا ۳۹ درصدی ماه‌های قبل افزایش پیدا کرده و در حوالی ۴۲ درصد قرار گرفته است. این عدد دائماً تغییر می‌کند و برای خرید باید YTM همان نماد در همان روز بررسی شود.
اگر اوراق را تا سررسید نگه دارید، نوسانات میان‌دوره‌ای قیمت اهمیت کمتری خواهند داشت. اما اگر ممکن است زودتر بفروشید، باید ریسک نرخ بهره را جدی بگیرید؛ افزایش نرخ بازار می‌تواند قیمت اوراق را کاهش دهد.
بازده اسمی بالا نیز نباید بدون تورم بررسی شود. ممکن است سرمایه‌گذار ۴۰ درصد سود ریالی داشته باشد ولی اگر تورم بالاتر باشد، قدرت خرید او افزایش پیدا نکند.
برای سرمایه‌گذاری مستقیم می‌توان میان چند سررسید اخزا انتخاب کرد یا سبدی نردبانی ساخت. افرادی که نمی‌خواهند شخصاً اوراق را مدیریت کنند می‌توانند صندوق‌های درآمد ثابت را نیز بررسی کنند.
در نهایت مهم‌ترین نکته این است که در بازار بدهی، بازده بالاتر، سررسید بلندتر و ریسک بیشتر باید همیشه در کنار یکدیگر دیده شوند. اوراق بدهی زمانی بیشترین ارزش را در سبد ایجاد می‌کنند که بدانیم چه زمانی به پول نیاز داریم، چه مقدار بازده واقعی می‌خواهیم و در برابر چه نوع ریسکی حاضر به پذیرش هستیم.
سوالات متداول درباره سرمایه‌گذاری در اوراق بدهی
اخزا چیست؟
اخزا نام رایج اسناد خزانه اسلامی در بازار سرمایه ایران است. این اوراق توسط دولت منتشر می‌شوند و از مهم‌ترین ابزارهای بازار بدهی ایران هستند.
ارزش اسمی اخزا چقدر است؟
در بسیاری از سری‌های اخزا ارزش اسمی هر ورقه یک میلیون ریال، معادل ۱۰۰ هزار تومان است. مشخصات هر انتشار باید در اطلاعیه همان اوراق بررسی شود.
سود اخزا چگونه پرداخت می‌شود؟
اخزا معمولاً سود دوره‌ای ندارد. اوراق با قیمتی کمتر از ارزش اسمی خریداری می‌شوند و در سررسید ارزش اسمی دریافت می‌شود. اختلاف این دو مبلغ بازده سرمایه‌گذار را ایجاد می‌کند.
آیا در سررسید باید اخزا را بفروشیم؟
خیر. در سررسید اوراق تسویه می‌شود و ارزش اسمی به دارنده نهایی پرداخت می‌شود. فروش در بازار مربوط به زمانی است که بخواهید پیش از سررسید خارج شوید.
اگر اخزا را ۸۰ هزار تومان بخریم چقدر دریافت می‌کنیم؟
اگر ارزش اسمی آن ۱۰۰ هزار تومان باشد و تا سررسید نگه دارید، مبلغ اسمی ۱۰۰ هزار تومان دریافت می‌کنید. بازده ساده در این مثال ۲۵ درصد است، اما برای مقایسه سالانه باید مدت باقی‌مانده تا سررسید نیز لحاظ شود.
YTM چیست؟
YTM یا بازده تا سررسید نشان می‌دهد اگر اوراق با قیمت فعلی خریداری و تا سررسید نگهداری شود، بازده سالانه‌شده آن تقریباً چقدر خواهد بود.
آیا YTM برابر ۴۲ درصد یعنی در شش ماه ۴۲ درصد سود می‌کنیم؟
خیر. ۴۲ درصد نرخ سالانه‌شده است. برای اوراقی که فقط شش ماه تا سررسید دارد، بازده واقعی همان شش ماه کمتر خواهد بود.
بازده اخزا در حال حاضر چقدر است؟
در زمان نگارش این مقاله در مهر ۱۴۰۵، نرخ اخزا در محدوده حدود ۴۲ درصد قرار دارد. این نرخ در مرداد حدود ۳۸ تا ۳۹ درصد بود و می‌تواند دوباره تغییر کند.
آیا اخزا سود ماهانه می‌دهد؟
خیر. اخزا معمولاً اوراق بدون کوپن است و سود ماهانه ندارد.
اخزا را از کجا بخریم؟
اوراق اخزا در بازار سرمایه معامله می‌شوند و می‌توان آن‌ها را از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری خریداری کرد. باید نماد، تاریخ سررسید و YTM همان اوراق بررسی شود.
آیا اخزا بدون ریسک است؟
ریسک اعتباری آن نسبت به بسیاری از ابزارها پایین است، اما ریسک تورم، تغییر قیمت قبل از سررسید و کاهش قدرت خرید همچنان وجود دارند.
اگر قبل از سررسید اخزا را بفروشیم چه می‌شود؟
اوراق با قیمت روز بازار فروخته می‌شود. ممکن است بازده شما بیشتر یا کمتر از مقداری باشد که هنگام خرید انتظار داشتید.
چرا با افزایش نرخ سود قیمت اوراق کاهش پیدا می‌کند؟
زیرا اوراق موجود باید با نرخ‌های جدید بازار رقابت کنند. وقتی سرمایه‌گذاران بازده بیشتری مطالبه می‌کنند، قیمت اوراق قبلی کاهش پیدا می‌کند تا بازده آن افزایش یابد.
اخزا بهتر است یا سپرده بانکی؟
ساختار آن‌ها متفاوت است. اخزا در بازار معامله می‌شود و معمولاً سود دوره‌ای ندارد، در حالی که سپرده بانکی قرارداد متفاوتی برای پرداخت سود دارد. بازده، نقدشوندگی و مدت سرمایه‌گذاری باید با هم مقایسه شوند.
اخزا بهتر است یا صندوق درآمد ثابت؟
در اخزا خودتان اوراق و سررسید را انتخاب می‌کنید. صندوق درآمد ثابت سبدی از اوراق و سایر دارایی‌های کم‌ریسک را توسط مدیر صندوق اداره می‌کند. صندوق برای کسی که مدیریت مستقیم نمی‌خواهد ساده‌تر است.
آیا اوراق شرکتی بازده بیشتری دارند؟
ممکن است داشته باشند، زیرا سرمایه‌گذار ریسک اعتباری بیشتری نسبت به اوراق دولتی می‌پذیرد. ناشر و ضمانت اوراق باید بررسی شوند.
آیا بازده ۴۲ درصد اخزا یعنی از تورم جلو می‌زنیم؟
الزاماً خیر. برای پاسخ باید بازده واقعی پس از تورم محاسبه شود.
سررسید کوتاه بهتر است یا بلند؟
سررسید کوتاه انعطاف بیشتری ایجاد می‌کند و حساسیت کمتری به تغییر نرخ دارد. سررسید بلند می‌تواند نرخ فعلی را برای مدت بیشتری تثبیت کند اما نوسان قیمتی بیشتری دارد.
Bond Ladder چیست؟
روشی است که سرمایه میان چند اوراق با سررسیدهای مختلف تقسیم می‌شود تا همه پول در یک زمان و یک نرخ قفل نشود.
آیا اوراق بدهی برای درآمد ثابت مناسب هستند؟
اوراق بدهی یکی از اصلی‌ترین ابزارهای ایجاد بازده نسبتاً قابل پیش‌بینی هستند، اما اخزا به‌طور خاص پرداخت دوره‌ای ندارد. برای جریان نقدی منظم می‌توان سایر اوراق یا صندوق‌های درآمد ثابت را نیز بررسی کرد.
مهم‌ترین نکته پیش از خرید اخزا چیست؟
فقط به درصد YTM نگاه نکنید. تاریخ سررسید، نیاز شما به نقدینگی، تورم و احتمال فروش پیش از سررسید را هم‌زمان بررسی کنید.
